Situacion

Era Val d’Aran se tròbe en Pirenèu centrau e a era particularitat d'èster ua val de vessant atlantic, per çò qu'eth sòn arriu principau, eth Garona, se daurís pas per tèrres aquitanes entà anar a desbocar en Bordèus (França).

Era Val d’Aran a ua extension de 620 Km. Eth 30% deth territòri ei peth dessús des 2.000 m d'altitud. Limite ath nòrd damb França (Arièja), ath sud damb era Nauta Ribagorça e Aragon, ar èst damb eth Palhars Sobirà, e ar oèst, de nau, damb Aragon (Benasque) e França (Haute Garonne).

Es nautes montanhes qu'entornegen era Val formen ua barrèra naturau que condicione era sua climatologia mès tanben a condicionat es sues relacions damb d'auti pòbles e era sua pròpria istòria. Eth constant fluïr des aigües deth Garona tà França, pes ja mès doci relèus deth Baish Aran a estat pendent sègles era unica pòrta reauments dubèrta, qu'a mantengut e assolidat era lengua e era cultura occitana en aguesta val integrada administrativament en Catalonha.

Ua auta mòstra dera estreta relacion damb eth país vesin, ei qu'encara qu'en sègle XIV es aranesi decidissen definitiuaments demorar ath costat dera corona Catalana-Aragonesa, e eth sòn rei, Jaime II, concedic a cambi eth privilègi dera Querimònia, damb eth quau se respectaue era sua autonomia organizativa e administrativa, damb es sòns conselhèrs e eth sòn ‘Síndic’, era Val d’Aran seguic administrada eclesiasticament per avescat de Comenge (França) enquia fins deth sègle XVIII.

Non cau desbrembar qu'es pòrts de montanha que comuniquen era val damb Catalonha e Aragon èren inaccesibles pendent es crus iuèrns e fòrça malaisidi eth rèste der an. Era carretèra deth pòrt dera Bonaigua, inaugurada en 1924, permetec era comunicacion damb Catalonha, mès non siguec pas enquiar an 1948 qu'eth tunèl de Vielha dauric pas massiu as veïculs, en tot perméter atau ua comunicacion damb eth territòri espanhòu pendent tot er an. Eth tunèl de Vielha a estat renauit recentaments damb un nau tunèl mès ample e mès segur, e i a en marcha naui projèctes de melhora e desdoblament d'autes vies intèrnes, coma era C-28 entre Salardú- Vaquèira- Pòrt dera Bonaigua, o era madeisha N-230 ath sòn pas pera Val.